اختلال سیستم وستیبولار چیست؟

اگر گاهی احساس می‌کنید محیط اطرافتان می‌چرخد، هنگام بلند شدن از رختخواب تعادلتان به‌هم می‌ریزد یا روی سطوح ناهموار احساس ناپایداری دارید، احتمالاً با اختلالی در سیستم وستیبولار مواجه‌اید.‎ این سیستم، شبکه‌ای ظریف از کانال‌های نیم‌دایره‌ای در گوش داخلی است که مایع درون آن با هر حرکت سر جابه‌جا می‌شود و گیرنده‌های عصبی این تغییرات را به مغز مخابره می‌کنند تا تعادل بدن حفظ شود.‎

وقتی این سیستم دچار آسیب یا بیماری شود، ارتباط بین گوش داخلی و مغز مختل می‌شود و فرد می‌تواند علائمی از سرگیجه خفیف تا افت جدی در تعادل و حتی شنوایی را تجربه کند.‎ در ادامه با علل شایع، علائم هشداردهنده و روش‌های تشخیص و درمان اختلالات وستیبولار آشنا می‌شویم.‎

چه عواملی باعث اختلال سیستم وستیبولار می‌شود؟

عوامل متعددی می‌توانند عملکرد صحیح سیستم وستیبولار را مختل کنند.‎ شناخت این عوامل به تشخیص زودهنگام و انتخاب درمان مناسب کمک می‌کند.‎ مهم‌ترین علل عبارت‌اند از:‎

• داروها
• عفونت‌ها
• مشکلات گوش داخلی، مانند اختلالات گردش خون گوش و بیماری منییر(menieres disease)
• بقایای کلسیم در کانال‌های نیم دایره گوش
• مشکلاتی که ریشه در مغز دارد، از جمله آسیب مغزی ضربه‌ای

علائم وجود اختلال در سیستم وستیبولار چیست؟

وقتی هماهنگی بین چشم‌ها، مغز و اندام‌ها به‌هم بریزد، فرد می‌تواند طیفی از علائم را تجربه کند؛ شدت این علائم بسته به علت بیماری و میزان درگیری سیستم وستیبولار، از خفیف تا شدید متفاوت است.‎ شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:‎

• سرگیجه
• احساس عدم تعادل
• احساس شناور بودن یا چرخش محیط
• تاری دید، به‌ویژه هنگام حرکت سر
• زمین‌خوردن یا لغزش‌های مکرر

در برخی از موارد بالینی، این علائم با مشکلات گوارشی مانند حالت تهوع، استفراغ یا حتی اسهال همراه می‌شوند؛ زیرا مغز پیام‌های ناهماهنگ از گوش داخلی دریافت می‌کند.‎ برخی بیماران نیز به‌دلیل شدت سرگیجه، اضطراب یا تپش قلب را تجربه می‌کنند که واکنشی طبیعی بدن به از دست دادن حس تعادل است.‎

مغز مه‌آلود (Brain Fog)؛ علامت جدیدی که در بیماران وستیبولار جدی گرفته می‌شود

Recent studies highlight cognitive symptoms such as brain fog, slowed thinking and poor concentration as common but under-recognized features of vestibular migraine.

ترجمه: پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند «مه مغزی»، کاهش تمرکز و کندی پردازش ذهنی از علائم شایع اما کمتر شناخته‌شده میگرن وستیبولار هستند.

منبع: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

اختلالات شایع در سیستم وستیبولار چیست؟

بیماری‌های مختلفی می‌توانند عملکرد سیستم وستیبولار را مختل کنند، اما تعدادی از آن‌ها بسیار شایع‌تر هستند و بیشتر در افراد مبتلا به سرگیجه و مشکلات تعادلی دیده می‌شوند. در ادامه، مهم‌ترین و شایع‌ترین اختلالات سیستم وستیبولار را معرفی می‌کنیم.

سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش خیم (BPPV)

سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش خیم (BPPV)(benign paroxysmal positional vertigo) از شایعترین علل سرگیجه وضعیتی است، که در آن احساس ناگهانی چرخش یا تاب خوردن احساس می‌شود. این اتفاق زمانی می‌افتد که بلورهای کوچک کلسیم در یک قسمت از گوش به منطقه‌ای منتقل می‌شوند که نباید باشند؛ این  حالت باعث می‌شود که گوش داخلی به مغز پیام دهد که در حال حرکت هستید در حالی که واقعاً اینگونه نیستید.

BPPV از طریق یک سری حرکات سر و مانورهای اضلاحی توسط شنوایی شناس قابل درمان است. این مانورها، کریستال‌ها را دوباره به همان جایی که قرار است باشند بر می‌گرداند.

لابیرنتیت

لابیرنتیت(neuro labyrinthitis) زمانی اتفاق می‌افتد که حلزون گوش دچار التهاب شود؛ این امر نه تنها تعادل و شنوایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه ممکن است باعث گوش درد، فشار، حالت تهوع و تب شدید شود.

اگر لابیرنتیت ناشی از عفونت باکتریایی باشد، ممکن است لازم باشد آنتی بیوتیک مصرف شود. پزشک همچنین ممکن است داروهای استروئیدی را برای کمک به کاهش التهاب یا نوع دیگری از داروهای ضد تهوع را برای کمک به استفراغ و سرگیجه توصیه کند.

نوریت دهلیزی

عفونت‌های ویروسی بدن مانند آبله مرغان یا سرخک می‌تواند این اختلال را ایجاد کند! نوریت دهلیزی بر عصب هشتم مغزی تأثیر می‌گذارد که اطلاعات صوتی و تعادل را از گوش داخلی به مغز می‌فرستد؛ شایعترین علائم سرگیجه ناگهانی همراه با حالت تهوع، استفراغ و مشکل در راه رفتن است. برای معالجه نوریت دهلیزی، پزشک ممکن است به شما دارو بدهد تا ویروس عامل آن را از بین ببرد.

اختلال عملکرد دهلیزی دو طرفه

کاهش یا از دست دادن عملکرد دهلیزی به طور دو طرفه منجر به مشکل در حفظ تعادل، به ویژه هنگام راه رفتن در تاریکی یا روی سطوح ناهموار و کاهش توانایی دیدن بیمار در هنگام حرکات سر می‌شود؛ افت عملکرد دهلیز دو طرفه می‌تواند به صورت ثانویه در تعدادی از مشکلات مختلف رخ دهد.

ارتباط اختلال پردازش حسی (SPD) با سیستم وستیبولار

اختلال پردازش حسی (SPD) به وضعیتی گفته می‌شود که در آن مغز در دریافت و پردازش صحیح اطلاعات حسی، از‌جمله سیگنال‌های دهلیزی، دچار مشکل می‌شود.‎ برخی افراد مبتلا به این اختلال نسبت به محرک‌های محیطی بسیار حساس‌اند و حتی صداهای معمولی می‌تواند برایشان آزاردهنده باشد.‎ این وضعیت معمولاً از دوران کودکی آغاز می‌شود، هرچند ممکن است بزرگسالان را نیز درگیر کند، و اغلب همراه با سایر اختلالات رشدی مانند طیف اوتیسم دیده می‌شود؛ با این حال، SPD به‌تنهایی یک بیماری مستقل طبقه‌بندی نمی‌شود.‎

تشخیص اختلال سیستم وستیبولار

از آنجا که شرایط متعددی می‌توانند باعث سرگیجه یا سبکی سر شوند، تشخیص دقیق نیازمند مراجعه به متخصص گوش، حلق و بینی یا شنوایی‌شناس است.‎ پس از بررسی سابقه پزشکی، پزشک ممکن است این آزمایش‌ها را توصیه کند:‎

• تست شنوایی سنجی(audiometry)
• تست بینایی
• آزمایش خون
• آزمایشات تصویربرداری از سر و مغز
• آزمایشات بالینی تعادل

درمان اختلال سیستم وستیبولار

درمان اختلالات وسیستم وستیبولار به شدت بیماری بستگی دارد و بسته به علت اختلال، ممکن است ترکیبی از رویکردهای زیر باشد:‎

روش درمان	چه زمانی استفاده می‌شود؟	هدف درمان
اصلاح سبک زندگی	علائم خفیف تا متوسط	کاهش دفعات سرگیجه
مانورهای اصلاحی	در BPPV	بازگرداندن کریستال‌های گوش
توانبخشی دهلیزی	اختلالات تعادل مزمن	آموزش مجدد سیستم تعادل
دارودرمانی	بسته به علت بیماری	کنترل التهاب، عفونت و علائم
جراحی	موارد مقاوم به درمان	اصلاح مشکلات ساختاری

‎ شنوایی‌شناس در این مسیر همراه بیمار است و راهکارهایی برای مدیریت سرگیجه آموزش می‌دهد، از‌جمله:‎

• آموزش بالا و پایین رفتن ایمن از پله‌ها
• آموزش پیاده‌روی و انجام ورزش‌های مناسب
• آموزش اصول رانندگی ایمن در افراد مبتلا به سرگیجه
• آموزش رعایت نکات ایمنی هنگام استفاده از حمام
• آموزش نحوه صحیح استفاده از وسایل کمکی مانند عصا یا واکر
• آموزش اصلاح عادت‌های روزانه، مانند پرهیز از راه رفتن در تاریکی
• آموزش ایمن‌سازی محیط خانه، مانند محکم کردن نرده‌ها و حذف عوامل خطرساز
• آموزش انتخاب کفش و لباس مناسب، مانند استفاده از کفش‌های پاشنه‌کوتاه و ضدلغزش

عوارض عدم درمان اخلالات سیستم وستیبولار

در صورت درمان نشدن اختلال تعادل دهلیزی، علائم بیماری می‌توانند به‌مرور شدیدتر شده و زندگی روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهند. مهم‌ترین عارضه این اختلال، افزایش خطر زمین خوردن و آسیب‌های ناشی از آن مانند پیچ‌خوردگی، شکستگی یا ضربه به سر است که به‌ویژه در سالمندان اهمیت بیشتری دارد. تداوم سرگیجه و عدم تعادل همچنین باعث محدود شدن فعالیت‌های روزانه، کاهش توانایی رانندگی، ورزش یا حتی انجام کارهای ساده و در نتیجه افت کیفیت زندگی می‌شود. برخی بیماران نیز به دلیل احساس مداوم ناپایداری، دچار دردهای عضلانی ناشی از تغییر وضعیت بدن، اضطراب، کاهش اعتمادبه‌نفس و اجتناب از حضور در محیط‌های شلوغ یا خارج از منزل می‌شوند. تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند از بروز بسیاری از این عوارض پیشگیری کند.