ساختار گوش و عملکرد آن: آشنایی با آناتومی گوش و حلق و بینی

ساختار گوش را می‌توان به سه بخش اصلی تقسیم کرد: گوش خارجی (external ear)، گوش میانی (middle ear) و گوش داخلی (inner ear). این اندام پیچیده شنوایی با انتقال (یا تبدیل امواج صوتی به تکانه‌های الکتروشیمیایی) صدا را تشخیص و تحلیل می‌کند؛به عبارت دیگر، گوش به عنوان یک رسیور (receiver) و فیلتر شنوایی (auditory filter) عمل می‌کند که تحریکات صوتی را به سیگنال‌های قابل تفسیر تبدیل می‌کند و سپس توسط سیستم عصبی مرکزی (central nervous system) پردازش می‌شوند. از این رو، عملکردهای اصلی گوش شامل تشخیص (detection)، انتقال (transmission) و تبدیل (conversion) امواج صوتی به ایمپالس‌های الکتریکی است. همچنین، در حفظ تعادل بدن نیز نقش بسیار مهمی دارد.

بخش گوش	اجزای اصلی	مهم‌ترین عملکرد
گوش خارجی	لاله گوش، مجرای گوش، پرده گوش	جمع‌آوری و هدایت امواج صوتی
گوش میانی	استخوانچه‌های چکشی، سندانی، رکابی، لوله استاش	تقویت و انتقال ارتعاشات صوتی
گوش داخلی	حلزون، دهلیز، کانال‌های نیم‌دایره‌ای، عصب شنوایی	تبدیل صدا به پیام عصبی و حفظ تعادل

ساختار و آناتومی گوش(ear anatomy)

گوش انسان، مانند گوش دیگر پستانداران، دارای اندام‌های حسی است که از دو عملکرد کاملاً متفاوت برخوردار است: عملکرد شنوایی و تعادل وضعیتی و هماهنگی حرکات سر و چشم؛ از نظر آناتومی، گوش دارای سه قسمت قابل تشخیص است:

1. گوش خارجی یا external ear
2. گوش میانی یا middle ear
3. گوش داخلی یا inner ear

ساختار گوش خارجی(external ear)

ساختار گوش خارجی بوسیله پرده گوش(tympanic membran) و مجرای گوش خارجی تشکیل می‌شود که صداها را دریافت می‌کند و آنها را از طریق لاله گوش به گوش میانی منتقل می‌کند. پرده گوش بصورت دایره‌ای و انعطاف‌پذیر است و با برخورد امواج صوتی ورودی به آن شروع به لرزش می‌کند. در زیر ساختار هر یک از اجزای گوش خارجی را توضیح داده‌ایم.^{The ear: structure and functions}

کانال گوش

مجرای گوش از بخش خارجی گوش شروع شده و به پرده صماخ یا پرده گوش (tympanic membrane) ختم می‌شود؛ این کانال حدود دو و نیم سانتی‌متر طول دارد و نقش مهمی در انتقال صدا از گوش خارجی به گوش میانی ایفا می‌کند. پوست مجرای گوش بسیار حساس بوده و واکنش‌های شدیدی نسبت به درد، فشار و حتی لمس‌های ملایم دارد. این حساسیت بالا به دلیل تراکم زیاد عصب‌های حسی در این ناحیه است. ساختار کانال به گونه‌ای است که یک‌سوم خارجی آن از غضروف (cartilage) تشکیل شده، که انعطاف‌پذیری بیشتری دارد، در حالی که دو سوم داخلی آن از استخوان (bone) ساخته شده که ثبات و محافظت بیشتری را فراهم می‌کند.

حساسیت بالای پوست مجرای گوش و تراکم زیاد عصب‌های حسی در این ناحیه، نشان می‌دهد که هرگونه اقدام تهاجمی روی گوش باید با دقت و رعایت اصول بهداشتی انجام شود. حتی در سوراخ کردن لاله گوش، انتخاب محل مناسب، استفاده از وسایل استریل یا مراقبت درست بعد از آن بسیار اهمیت دارد زیرا عدم رعایت این موارد میتواند زمینه‌ساز مشکلات بسیاری شود که عفونت و التهاب تنها یکی از عوارض سوراخ کردن گوش است.

پرده گوش

پرده گوش یا غشای تمپان، بسیار کوچک و نازک است و نقش حیاتی در فرآیند شنوایی دارد؛ این غشای نیمه‌شفاف با رنگ خاکستری، به دلیل نازکی و انعطاف‌پذیری‌ خود، می‌تواند امواج صوتی را به ارتعاشات تبدیل کرده و به گوش میانی انتقال دهد. قسمت مرکزی پرده گوش به استخوان چکشی گوش میانی متصل است.  این سیستم به تقویت و انتقال صدا به گوش داخلی کمک می‌کند و فرآیند شنوایی را آغاز می‌کند.

عملکرد گوش خارجی

گوش خارجی مانند یک قیف عمل می‌کند که ارتعاشات هوا را به سمت پرده گوش هدایت می‌کند و در عین حال نقش مهمی در تشخیص موقعیت منبع صدا ایفا می‌کند؛ فرآیند موقعیت‌یابی صدا برای اصواتی که از جهات چپ یا راست نزدیک می‌شوند، به دو روش اصلی انجام می‌گیرد.

اول اینکه، موج صدا کمی زودتر به گوشی که به منبع صدا نزدیک‌تر است می‌رسد؛ دوم اینکه، شدت صدا هنگام رسیدن به گوش دورتر کاهش می‌یابد، زیرا سر به عنوان یک مانع صوتی عمل کرده و تا حدی مسیر امواج صوتی را مسدود می‌کند. مغز این نشانه‌های زمانی و شدت صوتی را ادغام می‌کند تا محل دقیق منبع صدا را تشخیص دهد؛ بنابراین، تشخیص مکان دقیق صدا با استفاده از یک گوش به‌تنهایی بسیار دشوار است.

ساختار گوش میانی

حفره تمپان شامل سه استخوان به عنوان کوچکترین استخوان بدن و دو عضله کوچک است؛ از استخوان‌ها به عنوان استخوانچه‌های شنوایی نیز یاد می‌شود که پرده گوش را به گوش داخلی متصل می‌کند. استخوان‌ها از خارجی‌ترین تا درونی‌ترین آنها، چکشی، سندانی و رکابی نام دارند. اجرای هر یک از قسمت‌های گوش میانی عبارتند از:

• استخوان چکشی به پرده گوش متصل بوده و شامل دسته‌ای است که به سطح داخلی پرده گوش متصل می‌شود، و یک قسمت سر دارد که از دیواره حفره گوش معلق است.
• استخوان سندانی در سمت نزدیک به پرده گوش و به استخوان رکابی سمت نزدیک به گوش داخلی متصل است.
• استخوان های رکابی دارای قوس و دو پایه هستند. این پایه‌ها توسط یک تکه بافت حلقوی در شکافی به نام دریچه بیضی شکل، که ورودی گوش داخلی نامیده شده است، نگه داشته می‌شود.
• استاپدیوس کوچکترین عضله گوش داخلی نام دارد که  به استخوانچه رکابی وصل می‌شود.
• تنسور تمپانی، عضله دیگر گوش داخلی است که روی استخوان چکشی قرار می‌گیرد.

این استخوان‌ها از طریق پنجره بیضی شکل که حلزون را می‌پوشاند، پلی بین پرده گوش و گوش داخلی ایجاد کرده‌اند؛ یک لوله باریک به طول تقریبی 3.5 سانتی متر، به نام لوله استاش(eustachian tube)، گوش را به قسمت پشت حلق متصل می‌کند. لوله استاش مانند دریچه تنظیم فشار عمل و فشار دو طرف پرده گوش را متعادل می‌کند، به گونه‌ای که صدا به درستی شنیده شود.

عملکرد گوش میانی

وقتی پرده گوش با امواج هوا به لرزش در می‌آید، مجموعه استخوان‌های کوچک در گوش داخلی نیز با همان سرعت (فرکانس) شروع به حرکت می‌کنند. این حرکت از پرده گوش به سمت دریچه بیضی (که بخشی دیگر از گوش است) منتقل می‌شود. هر بار که لرزش اتفاق می‌افتد، فشار به دریچه بیضی وارد می‌شود و در نهایت باعث می‌شود که مایع داخل گوش نیز با همان فرکانس امواج صوتی به لرزش درآید.

ساختار گوش داخلی

در بخش داخلی گوش میانی، یک محفظه کوچک درون استخوان جمجمه قرار دارد که دستگاه شنوایی و تعادلی را در بر می‌گیرد و به آن “گوش داخلی” گفته می‌شود. گوش داخلی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: حلزون گوش (cochlea) که مسئول شنوایی است، و کانال‌های نیم‌دایره و دهلیز که وظیفه تعادل را بر عهده دارند. حلزون گوش ظاهری شبیه به حلزون دارد و به وسیله غشا به سه بخش تقسیم می‌شود. این محفظه‌ها از مایعی پر شده‌اند که هنگام ورود صدا به لرزش درمی‌آید. این لرزش‌ها باعث حرکت موهای ریز پوشاننده غشا می‌شود و این حرکت‌ها سیگنال‌های الکتریکی را به مغز ارسال می‌کنند.

کانال‌های نیم دایره نیز به عنوان کانال شناخته می‌شوند؛ این کانال‌های کوچک در زاویه‌های تقریبا قائم (90 درجه) نسبت به یکدیگر قرار گرفته‌اند. این حالت به مغز اجازه می‌دهد تا بداند که سر در کدام جهت حرکت می‌کند. این کانال‌های نیمه دایره‌ای پر از مایعی به اسم اندولنف است.

عصب جمجمه هشتم که از گوش داخلی منشا می‌گیرد و به سمت مغز می‌رود، در واقع به عنوان عصب شنوایی شناخته شده است؛ این عصب هم اطلاعات تعادل و هم شنوایی را به مغز منتقل می‌کند. همراه با عصب جمجمه هشتم، عصب جمجمه‌ای هفتم نیز از کانال گوش داخلی گذر می‌کند؛ عصب جمجمه هفتم به عنوان عصب صورتی شناخته می‌شود زیرا تکانه‌های عصبی را به عضلات صورت می‌رساند.

عملکرد ساختار گوش داخلی

سلول‌های مو مانند داخلی، نیروی مکانیکی صدا (ارتعاش مایع حلزون) را به تکانه‌های الکتریکی شنوایی تبدیل می‌کنند (پتانسیل‌های عملی که پیام‌های شنوایی را به مغز می‌فرستند)؛ و سپس با رشته‌های عصبی که عصب شنوایی منتهی به مغز را تشکیل می‌دهند ارتباط برقرار می‌کنند. سرانجام، این ارگان با ایجاد تکانه‌های الکتریکی که از طریق عصب شنوایی یا عصب دهلیزی-حلقوی به مغز ارسال می‌شود، انرژی مکانیکی امواج صوتی را به انرژی عصبی تبدیل می‌کند. عدم دریافت این تکانه‌های الکتریکی در مغز نشانه نقص یا آسیب دیدگی گوش است و این هشداری است که در سیستم شنوایی ما چیزی وجود ندارد.

علاوه بر حلزون که مسئول شنوایی است، بخش تعادلی گوش داخلی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.‎ سیستم دهلیزی گوش با کمک کانال‌های نیم‌دایره‌ای، اوتریکول و ساکول، تغییرات وضعیت و حرکات سر را تشخیص داده و اطلاعات لازم را به مغز ارسال می‌کند تا تعادل بدن حفظ شود.‎ اختلال در عملکرد این بخش می‌تواند باعث بروز علائمی مانند سرگیجه، عدم تعادل و احساس چرخش محیط شود و بر فعالیت‌های روزمره فرد تأثیر بگذارد.‎

آناتومی گوش، حلق و بینی؛ اجزای حلق

در قسمت حلق، ساختار پیچیده‌ای وجود دارد که برای تنفس و تولید صدا، به کار می‌روند؛ معمولا حلق را با نام گلو نیز به کار می‌بریم، که شامل یک لوله عضلانی با طول 12.5 سانتی‌متر است، و از قاعده جمجمه تا مری و حنجره، امتداد پیدا می‌کند.

آناتومی حلق به سه قسمت اصلی نازوفارنکس، اوروفارنکس و حنجره تقسیم بندی می‌شود و هر قسمت، به خودی خود نقش مهمی در فرایندهای تنفسی و گوارشی خواهند داشت.

نازوفارنکس

نازوفارنکس یا حلق بینی، بالاترین بخش حلق است که در پشت حفره بینی قرار دارد و مسیر عبور هوا به سمت بخش‌های تحتانی دستگاه تنفسی را فراهم می‌کند.‎ این ناحیه از طریق لوله استاش با گوش میانی در ارتباط است و نقش مهمی در تنظیم فشار دو طرف پرده گوش و حفظ سلامت شنوایی دارد.‎ همچنین، وجود لوزه سوم (آدنوئید) در نازوفارنکس به تقویت سیستم ایمنی و مقابله با عوامل بیماری‌زا کمک می‌کند.‎ التهاب یا بزرگ شدن لوزه سوم، عفونت‌ها و انسداد این ناحیه می‌تواند باعث گرفتگی بینی، خرخر، اختلال در تنفس، کاهش شنوایی و عفونت‌های مکرر گوش میانی شود.‎

اوروفارنکس

اوروفارنکس یا حلق دهانی در پشت حفره دهان قرار دارد و از پایه زبان تا ابتدای حنجره امتداد می‌یابد.‎ این بخش مسیر مشترک عبور هوا و غذا است و نقش مهمی در تنفس، بلع و شروع فرآیند گوارش دارد.‎ لوزه‌های کامی (پالاتین) که در دو طرف اوروفارنکس قرار گرفته‌اند، بخشی از سیستم ایمنی بدن هستند و با شناسایی و مقابله با میکروب‌ها از بدن محافظت می‌کنند.‎ عضلات این ناحیه هنگام بلع به‌صورت هماهنگ عمل می‌کنند تا غذا به سمت مری هدایت شده و از ورود آن به نای جلوگیری شود.‎ التهاب اوروفارنکس یا لوزه‌ها می‌تواند موجب گلودرد، دشواری در بلع و حتی اختلال در تنفس شود.‎

حنجره

پایین‌ترین بخش گلو (بالای نای و مری)، که یک مسیر مشترک برای هوا و غذا می‌سازد را حنجره می‌گویند؛ ناحیه حنجره، وظیفه هماهنگی رفلکس بلع و هدایت مواد، به مسیرهای مختلف را، بر عهده دارد. در این ناحیه، ساختاری فلپ مانند، تحت عنوان اپی گلوت وجود دارد، که از ورود غذا به نای در هنگام بلع جلوگیری می‌کند. فرایند بلع، فرایندی است که حدود ۲۵ عضله و عصب را درگیر می‌کند، و به شدت، نیازمند هماهنگی بین عضلات مختلف در ناحیه حلق خواهد بود. برای مثال، اپی گلوت نای را می‌بندد و ماهیچه‌های حلق طبق یک توالی دقیق، منقبض می‌شوند، تا از ورود غذا و مایعات به نای جلوگیری گردد.

خونرسانی به گلو نیز توسط شریان کاروتید خارجی انجام می‌گیرد، و عصب واگ کنترل اعصاب این ناحیه را بر عهده دارد. برای رویدادهایی مانند سرفه، تمامی عملکردهای حسی و حرکتی این ناحیه، به صورت هماهنگ با یکدیگر عمل کرده، و یک مکانیزم محافظتی برای سیستم تنفسی ایجاد می‌کنند.

آناتومی گوش، حلق و بینی؛ اجزای بینی

بخش مهمی از سیستم تنفسی فوقانی، بینی است که با آناتومی پیچیده خود، عملکردهایی مانند بویایی، تنفس و فیلتر هوا را انجام می‌دهد؛ در ادامه، به تشریح آناتومی بینی می‌پردازیم.

بخش خارجی بینی

ناحیه خارجی بینی از استخوان‌ها، غضروف‌ها و بافت‌های نرم تشکیل می‌شود. پل بینی، ناحیه استخوانی آن است و غضروف‌ها با ساختار انعطاف‌پذیر خود، در ادامه پل قرار می‌گیرند؛ به طوری که قسمت پایینی یا نوک بینی را می‌سازند. حفره‌های بینی نیز، به کمک سپتوم از یکدیگر جدا می‌شوند. سپتوم همان ناحیه غضروفی استخوانی است، که در وسط بینی قرار می‌گیرد.

بخش داخلی بینی

آناتومی داخلی بینی، پیچیدگی‌های بیشتری دارد که بخش‌های مختلف آن به صورت زیر هستند:

حفره‌های بینی

این حفره‌ها دو مسیر هوایی مجزا هستند، که به صورت موازی در داخل بینی قرار گرفته‌اند. هنگامی که هوا از طریق حفره‌های بینی وارد می‌شود، مرطوب شده و به شکل هوای گرم، به سمت دستگاه تنفسی داخلی هدایت می‌گردد. برآمدگی‌های استخوانی که مخروط بینی را تشکیل می‌دهند، فضای کافی برای تلاطم و فیلتراسیون هوا در حفره‌های بینی را فراهم می‌کنند.

سینوس‌های پارانازال

سینوس‌های پارانازال شامل چهار جفت حفره پر از هوا به نام‌های فرونتال (پیشانی)، اتموئید (غربالی)، اسفنوئید (پروانه‌ای) و ماگزیلاری (فکی) هستند که در استخوان‌های اطراف بینی قرار گرفته‌اند.‎ این سینوس‌ها علاوه بر کاهش وزن جمجمه، به گرم و مرطوب کردن هوای تنفسی، افزایش طنین صدا و تولید مخاط کمک می‌کنند.‎ مخاط تولیدشده، ذرات گردوغبار، آلاینده‌ها و عوامل بیماری‌زا را به دام انداخته و از طریق مژک‌های مخاطی به سمت حلق هدایت می‌کند.‎ در صورت التهاب یا عفونت سینوس‌ها، تخلیه مخاط مختل شده و علائمی مانند گرفتگی بینی، درد صورت، سردرد و کاهش حس بویایی ایجاد می‌ش

منطقه بویایی

منطقه بویایی در بخش فوقانی حفره بینی قرار دارد و از میلیون‌ها سلول گیرنده بویایی تشکیل شده است.‎ این گیرنده‌ها مولکول‌های معلق در هوا را شناسایی کرده و آن‌ها را به پیام‌های عصبی تبدیل می‌کنند که از طریق عصب بویایی به مغز منتقل می‌شوند.‎ مغز با پردازش این پیام‌ها، بوهای مختلف را تشخیص می‌دهد و آن‌ها را با خاطرات و احساسات مرتبط می‌سازد.‎ عملکرد صحیح این ناحیه علاوه بر لذت بردن از رایحه‌ها، در تشخیص دود، نشت گاز، غذای فاسد و سایر عوامل خطرناک نیز اهمیت زیادی دارد و نقش مهمی در کیفیت زندگی افراد ایفا می‌ک

ناحیه تنفسی

ناحیه تنفسی بزرگ‌ترین بخش حفره بینی را تشکیل می‌دهد و با پوششی از مخاط و مژک‌های ظریف، هوای ورودی را برای ورود به ریه‌ها آماده می‌کند.‎ این ناحیه با گرم، مرطوب و تصفیه کردن هوا، از خشک شدن و آسیب دیدن مجاری تنفسی جلوگیری می‌کند.‎ مژک‌های موجود در سطح مخاط، گردوغبار، میکروب‌ها و ذرات معلق را به دام انداخته و آن‌ها را همراه با مخاط به سمت حلق هدایت می‌کنند تا از بدن خارج شوند.‎ به همین دلیل، ناحیه تنفسی یکی از مهم‌ترین خطوط دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا و آلودگی‌های محیطی به شمار می‌رود.‎

ساختار پیچیده گوش و عملکرد دقیق آن نقش مهمی در شنیدن و حفظ تعادل دارد، اما این سیستم به‌تنهایی عمل نمی‌کند.‎ ارتباط گوش و حلق و بینی از طریق ساختارهایی مانند لوله استاش برقرار می‌شود و نقش مهمی در تهویه گوش میانی، تنظیم فشار و عملکرد صحیح سیستم شنوایی دارد.‎ این ارتباطات علاوه بر حفظ سلامت گوش، در عملکرد طبیعی سیستم تعادلی نیز تأثیرگذار هستند و اختلال در هر یک از این بخش‌ها می‌تواند بر عملکرد سایر قسمت‌ها اثر بگذارد.‎

آناتومی گوش، حلق و بینی یک مجموعه به هم پیوسته را تشکیل می‌دهند، که علاوه بر عملکرد منحصر به فرد خود، به صورت هماهنگ با یکدیگر نیز عمل می‌کنند. این مساله به طور خاص، در فرایند تنفس و گوارش به وضوح دیده می‌شود. آناتومی گوش، حلق و بینی به گونه‌ای است که اختلال در عملکرد یک قسمت، می‌تواند بر فعالیت سایر قسمت‌ها نیز تاثیر بگذارد. بنابراین، بهتر است در صورت بروز علائم بیماری، حتما با یک پزشک متخصص گوش، حلق و بینی مشورت نمایید.