برای سرگیجه چه تستی لازم است؟

وقتی با احساس چرخش محیط یا عدم تعادل شدید مواجه می‌شوید، اولین واکنش معمولا ترس از یک مشکل خطرناک مغزی است. بسیاری از بیماران با اصرار برای انجام ام‌آرآی (MRI) مراجعه می‌کنند؛ اما واقعیت این است که در ارزیابی سیستم وستیبولار، یک شرح حال دقیق و معاینه بالینی هدفمند، ارزشمندتر از ده‌ها اسکن پیشرفته است. برای تشخیص سرگیجه، پزشک ابتدا ماهیت علائم را تحلیل می‌کند تا مشخص شود آیا بیمار اصلاً به تصویربرداری نیاز دارد یا منشأ مشکل در گوش داخلی است.

بررسی دقیق و اتجام  آزمایشات سرگیجه، به پزشکان کمک می‌کند تا علل دقیق سرگیجه و اختلالات تعادلی را شناسایی کرده و باتوجه به شرایط بیمار، بهترین روش‌ درمان سرگیجه همچون مانورهای درمانی و حرکتی، تجویز دارو، روشهای فیزیکی و حمایتی یا در صورت نیاز جراحی را توصیه کنند.

آزمون تعادل و سرگیجه چیست؟

«تست سرگیجه» یا همان «آزمون تعادل و سرگیجه» مجموعه‌ای از ارزیابی‌های تخصصی است که برای بررسی عملکرد گوش داخلی، مسیرهای عصبی تعادلی و ارتباط آن با مغز انجام می‌شود. این تست‌ها کمک می‌کنند مشخص شود علت سرگیجه از کدام بخش بدن منشأ می‌گیرد؛ آیا مشکل از گوش داخلی است، از اختلالات چشمی و عصبی ناشی می‌شود یا به دلیل مشکلات فشار خون و سیستم تعادل بدن ایجاد شده است. در این ارزیابی‌ها معمولاً واکنش چشم‌ها، حرکات سر، وضعیت بدن و عملکرد عصب دهلیزی بررسی می‌شود تا تصویر دقیقی از وضعیت تعادل فرد به‌دست آید.

اگر فرد دچار سرگیجه مکرر، عدم ثبات هنگام راه‌رفتن، احساس چرخش محیط یا تهوع‌های مرتبط با حرکت باشد، انجام این تست‌ها می‌تواند در تشخیص سریع و انتخاب درمان مناسب نقش مهمی داشته باشد. نتیجه آزمون‌های تعادل به پزشک کمک می‌کند علت اصلی سرگیجه را تفکیک کرده و بر اساس آن، یک برنامه درمانی دقیق شامل دارودرمانی، مانورهای درمانی، توانبخشی دهلیزی یا اصلاح سبک زندگی طراحی کند.

چرا آزمایش تعادل و سرگیجه لازم است؟

دلایل متعددی برای سرگیجه یا عدم تعادل وجود دارد، و تشخیص علت دقیق آن می‌تواند چالش‌برانگیز باشد! سیستم تعادل بدن شامل گوش‌ها، چشم‌ها و گیرنده‌های حسی است، که همه این بخش‌ها با هماهنگی مغز و سیستم عصبی به طور یکپارچه عمل می‌کنند. عواملی مانند مصرف برخی داروها، اضطراب و کم‌آبی بدن می‌توانند بر این سیستم تعادل تأثیر منفی بگذارند؛ همچینی، در بسیاری از موارد، حتی بدون وجود یک بیماری زمینه‌ای خاص، ممکن است فرد دچار سرگیجه یا عدم تعادل شود.

برای تشخیص دقیق علت سرگیجه، انجام آزمایشات و تست‌های مرتبط با تعادل ضروری است؛ این ارزیابی‌ها به پزشکان کمک می‌کند تا علت مشکل را شناسایی کرده و درمان‌های مؤثرتری را به بیماران ارائه دهند.

انواع تست سرگیجه و تعادل

برای تشخیص دقیق علت سرگیجه و عدم تعادل، از مجموعه‌ای از آزمایشات تخصصی استفاده می‌شود، که هرکدام به بررسی جنبه‌های مختلف سیستم تعادلی بدن می‌پردازند؛ در ادامه، به مهم‌ترین تست‌های سرگیجه و تعادل، و نقش آن‌ها در ارزیابی عملکرد گوش داخلی، مغز و مسیرهای عصبی اشاره می‌کنیم.^{attune.com.au}

معاینه فیزیکی و بررسی تعادل

پایه و اساس ارزیابی اختلال تعادل، معاینات فیزیکی است. پزشک با استفاده از تست‌هایی مانند تست رومبرگ (Romberg Test) و تست فوکودا (Fukuda Test)، میزان انحراف بدن بیمار را در حالت ایستاده و با چشمان بسته بررسی می‌کند. این معاینات ساده به سرعت نشان می‌دهند که آیا مغز و مخچه در حفظ وضعیت بدن دچار خطای پردازشی شده‌اند یا خیر.

همچنین ارزیابی حرکات غیرارادی چشم که به آن نیستاگموس (Nystagmus) می‌گویند، کلید اصلی ماجراست. جهت، سرعت و الگوی نیستاگموس به پزشک نشان می‌دهد که آیا درگیری در کانال‌های نیم‌دایره‌ای گوش رخ داده است یا مشکل در مسیرهای عصبی مرکزی قرار دارد.

ویدئونیستاگموگرافی (VNG) یا الکترونیستاگموگرافی (ENG)

ویدئونیستاگموگرافی (VNG) یا الکترونیستاگموگرافی (ENG) دو تست مرسوم سرگیجه و تعادل هستند؛ ویدئونیستاگموگرافی (VNG) با استفاده از عینک‌های ویژه‌ای حرکات چشم را ضبط و ارزیابی می‌کند، در حالی که الکترونیستاگموگرافی (ENG) این کار را از طریق الکترودهایی که روی پوست قرار می‌گیرند انجام می‌دهد. هرچند هر دو تست سرگیجه نتایج یکسانی دارند؛ اما پزشک معالج با توجه به وضعیت بیمار و سوابق پزشکی او، تصمیم می‌گیرد که کدام یک از این دو آزمایش برای تشخیص دقیق‌تر اختلال موجود، مناسب‌تر است.

اگر بیمار اخیراً آزمایش شنوایی‌سنجی (audiometry) انجام نداده باشد، ممکن است از او خواسته شود که یک تست ادیومتری جامع انجام دهد. این آزمایش برای بیمارانی که علائم عدم تعادل و سرگیجه دارند توصیه می‌شود، زیرا سیستم تعادل دهلیزی (کانال‌های نیمه‌دایره‌ای) به حلزون گوش مرتبط است.

تست‌های ویدئونیستاگموگرافی (VNG) یا الکترونیستاگموگرافی (ENG) اطلاعات ارزشمندی را در اختیار پزشک قرار می‌دهند و به او در تشخیص دقیق‌تر کمک می‌کنند. این آزمایشات شامل سه نوع تست مختلف هستند که به بررسی جنبه‌های متفاوت عملکرد تعادلی و حرکات چشم می‌پردازند.

آزمایش‌های آکولوموتور

تست سرگیجه بعدی، آزمایش‌ آکولوموتور است که به منظور بررسی عملکرد عضلات چشم و هماهنگی آن‌ها با سیستم عصبی انجام می‌شود؛ در این آزمایش‌ها، حرکات چشم بیمار در پاسخ به محرک‌های مختلف مانند حرکت اشیاء در جهات و سرعت‌های متفاوت مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

آزمون‌های وضعیتی

آزمایش کالریک

آزمایش کالریک شامل تحریک مجاری نیم‌دایره‌ای گوش داخلی با استفاده از هوا یا آب گرم و سرد است تا واکنش سیستم تعادلی بیمار بررسی شود. مدت زمان این تست سرگیجه، بسته به نوع آن ممکن است تا دو ساعت طول بکشد. برای آماده شدن جهت این تست، توصیه می‌شود که حدود 4 ساعت قبل از مراجعه به کلینیک از خوردن غذا خودداری کنید، زیرا برخی از آزمایشات ممکن است باعث بروز حالت تهوع شوند.

افراد مبتلا به دیابت که باید غذا و دارو مصرف کنند، می‌توانند غذاهای سبک مانند نان تست را انتخاب کنند. همچنین، مصرف برخی داروها ممکن است بر نتایج این آزمایش، تأثیر بگذارد و باید حدود 48 ساعت پیش از انجام تست تعادل قطع شوند. اگر قطع داروها از نظر پزشک امکان‌پذیر نباشد، این موضوع در تفسیر نتایج آزمایش در نظر گرفته خواهد شد.

تست صندلی چرخشی

تست صندلی چرخشی ابزاری موثر برای تشخیص این عارضه است، که آیا مشکل تعادل شما ناشی از اختلال در یک گوش بوده یا هر دو گوش! این تست سرگیجه به‌عنوان یک ارزیابی جامع از تعادل و عملکرد سیستم دهلیزی انجام می‌شود و می‌تواند به‌تنهایی، یا همراه با آزمایش VNG، انجام شود.

این تست امکان اندازه‌گیری پاسخ‌های حرکتی سر را، با سرعت‌هایی مشابه سرعت حرکات روزانه فراهم می‌کند؛ در طول آزمایش، بیمار روی یک صندلی الکتریکی قرار می‌گیرد که به‌صورت کنترل‌شده از یک طرف به طرف دیگر حرکت می‌کند. تست صندلی چرخشی به‌ویژه برای تشخیص اینکه آیا فرد دچار اختلال در هر دو گوش (مانند از بین رفتن عملکرد دوطرفه دهلیز) است یا خیر، بسیار کاربردی است.

 تست ایمپالس سر با ثبت ویدئویی(VHIT)

تست ویدیویی ایمپالس سر (vHIT) یک تحول بزرگ در بررسی سیستم وستیبولار محسوب می‌شود. این تست عملکرد هر شش کانال نیم‌دایره‌ای گوش را در فرکانس‌های بالا (معادل حرکات سریع سر در زندگی روزمره) ارزیابی می‌کند. بیمار به یک نقطه ثابت نگاه می‌کند و ممتحن سر او را با حرکات سریع و غیرقابل پیش‌بینی به طرفین می‌چرخاند.

در روش‌های قدیمی‌تر تست سرگیجه ایمپالس سر، معمولاً فقط دو کانال از این شش کانال قابل ارزیابی بود. اما VHIT نه تنها اطلاعات دقیقی از عملکرد هر گوش ارائه می‌دهد، بلکه می‌تواند به‌طور همزمان چندین بخش از سیستم دهلیزی را نیز ارزیابی کند.

پروفسور مایکل هالماگی، از پیشگامان نورواتولوژی و ابداع‌کننده این روش در استرالیا، تأکید می‌کند: «چشم‌ها پنجره‌ای بی‌نظیر به سوی سیستم وستیبولار هستند؛ ارزیابی دقیق رفلکس دهلیزی-چشمی از طریق حرکات سر، اغلب اطلاعاتی حیاتی‌تر از پیشرفته‌ترین اسکن‌های مغزی به ما می‌دهد.»

تست های الکتروفیزیولوژی

تست VEMP یا پتانسیل‌های عضلانی برانگیخته وستیبولار، برای بررسی عملکرد ارگان‌های اتولیت (ساکول و اوتریکول) و شاخه‌های فوقانی و تحتانی عصب هشتم مغزی استفاده می‌شود. در این آزمایش، امواج صوتی بلندی به گوش ارائه شده و واکنش عضلات گردن یا چشم از طریق الکترودهای سطحی ثبت می‌گردد. این تست در تشخیص سندرم باز شدن کانال نیم‌دایره‌ای فوقانی (SSCD) و همچنین در تعیین مرحله بیماری منیر بسیار کمک‌کننده است. وقتی بیمار با صدای بلند دچار سرگیجه می‌شود، تست VEMP می‌تواند به طور قطعی نشان دهد که آیا نقص استخوانی در گوش داخلی وجود دارد یا خیر.

الکتروکوکلئوگرافی (EcochG)

آزمون الکتروکوکلئوگرافی (EcochG) یک تست تعادل و سرگیجه تخصصی است که برای اندازه‌گیری پتانسیل‌های الکتریکی تولید شده در مایعات گوش داخلی در پاسخ به تحریک صوتی استفاده می‌شود. این آزمایش به‌ویژه برای تشخیص فشار مایع بیش از حد در گوش داخلی (حلزون گوش) کاربرد دارد.

افزایش فشار مایع در این ناحیه می‌تواند علائمی مانند کاهش شنوایی، احساس پری در گوش (Hyperacusis)، سرگیجه و وزوز گوش ایجاد کند. آزمون EcochG به پزشکان کمک می‌کند تا این مشکلات را به‌طور دقیق‌تر شناسایی کرده و راهکارهای درمانی مناسبی پیشنهاد دهند.

پتانسیل‌های عضلانی برانگیخته دهلیزی (VEMP)

آزمون پتانسیل‌های برانگیخته میوژنیک دهلیزی (VEMP)، ابزاری تخصصی برای ارزیابی عملکردهای خاص گوش داخلی است، که در سایر آزمایش‌ها قابل بررسی نیستند. این آزمون با ثبت پاسخ‌های میوژنیک، یا فعالیت عضلانی، از عضلات گردن یا ناحیه اطراف چشم در واکنش به تحریکات صوتی انجام می‌شود. VEMP به‌طور خاص به پزشکان این امکان را می‌دهد تا عملکرد بخش‌هایی از سیستم دهلیزی را که مسئول تعادل و پردازش صدا هستند را، ارزیابی کنند.

این تست سرگیجه  اغلب برای تشخیص اختلالاتی مانند سندرم دهلیزی فوقانی، یا دیگر ناهنجاری‌های مربوط به گوش داخلی، که ممکن است باعث سرگیجه، عدم تعادل، یا مشکلات شنوایی شوند، به کار می‌رود.

به نظر می‌رسد تست سرگیجه VNG (Video Nystagmography) یکی از کارآمدترین روش‌ها برای تشخیص و ارزیابی اختلالات وستیبولار و مشکلات تعادل باشد. این آزمایش با دقت حرکات چشم را ثبت کرده و به پزشکان در شناسایی علت سرگیجه کمک می‌کند. همچنین، آزمایش Dix-Hallpike با بررسی حرکات سر و چشم، قادر است تعیین کند که آیا سرگیجه به دلیل تغییر موقعیت سر رخ داده است یا خیر.

چه زمانی MRI برای سرگیجه لازم است؟

بسیاری از بیماران تصور می‌کنند سرگیجه حتماً نشانه تومور مغزی یا ام‌اس است؛ اما ام‌آرآی تنها در شرایط خاصی کاربرد دارد. اگر معاینات عصبی نشان‌دهنده درگیری اعصاب جمجمه‌ای دیگر باشد، یا نوع نیستاگموس بیمار با الگوهای گوش داخلی همخوانی نداشته باشد، تصویربرداری ضروری است.

به طور کلی، پزشک در مواجهه با نشانه‌های هشدار (Red Flags) زیر، انجام MRI مغز با تمرکز بر زاویه مخچه‌ای-پل‌مغزی (CPA) را درخواست می‌کند:

• کاهش شنوایی حسی‌عصبی یک‌طرفه و پیشرونده که علت مشخصی ندارد (احتمال نوروم آکوستیک).
• وجود علائم عصبی همراه مانند دوبینی، اختلال در بلع، ضعف صورت یا بی‌حسی اندام‌ها.
• سردردهای شدید و ناگهانی که همزمان با شروع سرگیجه ایجاد شده‌اند.
• عدم توانایی کامل بیمار در ایستادن و راه رفتن حتی با چشمان باز.
• نیستاگموس عمودی خالص که معمولاً نشان‌دهنده درگیری ساقه مغز یا مخچه است.

چه زمانی سی‌تی اسکن برای سرگیجه درخواست می‌شود؟

سی‌تی اسکن (CT Scan) استخوان تمپورال زمانی انتخاب می‌شود که پزشک به دنبال بررسی ساختارهای استخوانی باشد، نه بافت نرم. در مواردی که سابقه ترشح مزمن گوش، پارگی پرده گوش یا احتمال وجود کلستئاتوم (کیست مخرب گوش میانی) وجود داشته باشد، سی‌تی اسکن بهترین گزینه است.nهمچنین در بیمارانی که سابقه ضربه به سر دارند، برای بررسی شکستگی‌های استخوان گیجگاهی که ممکن است به لابیرنت آسیب رسانده باشد، یا در بررسی ضخامت پوشش استخوانی کانال‌های نیم‌دایره‌ای، این روش تصویربرداری بی‌بدیل است.

بهترین تست برای تشخیص علت سرگیجه چیست؟

هیچ آزمایشی به تنهایی عنوان «بهترین تست» را ندارد. بهترین رویکرد، انتخاب مجموعه‌ای از تست‌های تشخیصی سرگیجه بر اساس فرضیه بالینی پزشک است. یک تست ممکن است برای یک بیمار حیاتی باشد و برای بیمار دیگر هیچ ارزش تشخیصی نداشته باشد.

آمارها نشان می‌دهد که از هر ۳ فرد بزرگسال، حداقل یک نفر در طول زندگی خود دچار اختلال تعادل می‌شود؛ اما متأسفانه تجویز آزمایش‌های غیرمرتبط باعث تأخیر در روند درمان بسیاری از آن‌ها می‌گردد.

مزایای انجام تست تشخیص سرگیجه

این تست‌ها به بیمار و پزشک کمک می‌کنند تصویر دقیق‌تری از وضعیت سیستم تعادلی بدن به دست بیاورند؛ زمانی که سرگیجه مکرر یا بدون علت مشخص تجربه می‌شود، این ارزیابی‌ها می‌توانند مسیر تشخیص را روشن‌تر کنند و به انتخاب درمان مؤثرتر کمک کنند.

بنابراین مهم ترین مزایای انجام تست تادل و سرگیجه عبارتنداز:

• تشخیص منبع اصلی سرگیجه با دقت بالا
• افتراق مشکلات دهلیزی از اختلالات عصبی یا چشمی
• امکان انتخاب درمان هدفمند (مانورهای درمانی، توانبخشی دهلیزی، دارودرمانی)
• کاهش احتمال مزمن شدن سرگیجه و خطر زمین‌خوردن
• بررسی جامع عملکرد چشم، گوش داخلی و مسیرهای عصبی مرتبط با تعادل

خطرات و عوارض احتمالی تست سرگیجه

اگرچه این تست‌ها ایمن و غیرتهاجمی هستند، اما برخی از آن‌ها برای ارزیابی بهتر مجبور به تحریک سیستم تعادل می‌شوند. به همین دلیل ممکن است افراد حساس، در مدت کوتاهی پس از انجام تست علائم خفیف و گذرایی تجربه کنند.

از جمله خطرات احتمالی و نادر انجام تست، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. بروز سرگیجه موقتی در حین اجرای تست
2. تهوع یا احساس سنگینی سر در افراد حساس
3. خستگی خفیف یا ناپایداری کوتاه‌مدت پس از پایان آزمون
4. تشدید بسیار خفیف و کوتاه‌مدت علائم در برخی تست‌های حرکتی یا حرارتی
5. احساس ناراحتی لحظه‌ای در گوش هنگام تست کالریک (معمولاً بدون خطر)

در صورت داشتن هر یکی از علائم بالا بعد از انجام تست سرگیجه به هیچ عنوان نگران نباشید و سعی کنید در کمال آرامش مشکل را با پزشک خود در میان بگذارید.

برای هر نوع سرگیجه چه تستی مناسب‌تر است؟

پس از بررسی‌های اولیه، مسیر ارزیابی بر اساس محتمل‌ترین بیماری شخصی‌سازی می‌شود. این مرحله نیازمند درک عمیق از پاتوفیزیولوژی گوش داخلی و تطبیق آن با ابزارهای موجود برای تشخیص سرگیجه است.

تست تشخیص سرگیجه ناشی از کریستال گوش (BPPV)

شایع‌ترین علت سرگیجه چرخشی، جابجایی کریستال‌های گوش (BPPV) است. برای این بیماری به هیچ دستگاه پیچیده یا اسکن مغزی نیاز نیست. مانور تشخیصی دیکس-هالپایک (Dix-Hallpike Test) استانداردی طلایی برای این حالت است.

فرض کنید بیماری ماه‌ها درگیر سرگیجه‌های چند ثانیه‌ای هنگام غلت زدن در رختخواب بوده و انواع اسکن‌های مغزی را با نتایج طبیعی انجام داده است. پزشک با خواباندن بیمار در یک زاویه خاص (تست دیکس-هالپایک)، حرکت چرخشی چشم‌ها را مشاهده کرده و در همان جلسه، با انجام مانور اصلاحی، مشکل را کاملاً برطرف می‌کند. این مثال نشان می‌دهد که انتخاب تست درست، چقدر در زمان و هزینه بیمار صرفه‌جویی می‌کند.

تست تشخیص بیماری منیر

بیماری منیر ناشی از افزایش فشار مایع اندولنف در گوش داخلی است. تشخیص این بیماری کاملاً بالینی و بر اساس حملات سرگیجه، کاهش شنوایی نوسانی و وزوز گوش است. با این حال، تست شنوایی‌سنجی برای ثبت کاهش شنوایی، تست VEMP و در برخی مراکز تست EcochG (الکتروکوکلئوگرافی) برای تأیید افزایش فشار مایع گوش درخواست می‌شود.

تست تشخیص نوریت وستیبولار

التهاب عصب تعادلی (نوریت وستیبولار) باعث بروز سرگیجه‌های وحشتناک و مداوم برای چند روز می‌شود. در این حالت، تست vHIT بسیار ارزشمند است، زیرا به سرعت و در کنار تخت بیمار نشان می‌دهد که رفلکس دهلیزی-چشمی در سمت مبتلا مختل شده است. همچنین تست کالریک کاهش شدید پاسخ در گوش درگیر را اثبات می‌کند.

تست تشخیص سرگیجه مرکزی

سرگیجه‌های ناشی از سکته‌های مخچه‌ای، میگرن وستیبولار یا تومورها نیازمند بررسی‌های نورولوژیک هستند. در اینجا MRI با تزریق ماده حاجب و معاینات دقیق ساقه مغز اهمیت می‌یابد.

دکتر توماس برانت، نورواتولوژیست برجسته اروپایی، در یکی از مقالات خود اشاره می‌کند: «اکثریت قریب به اتفاق سرگیجه‌های حمله‌ای را می‌توان با معاینه دقیق بالینی تشخیص داد؛ درخواست تصویربرداری‌ها و تست‌های آزمایشگاهی باید صرفاً برای علائم غیرمعمول یا مقاوم به درمان محفوظ بماند.»

اگر نتیجه همه تست‌ها طبیعی باشد، قدم بعد چیست؟

گاهی اوقات بیمار تمام مراحل ارزیابی از جمله VNG، شنوایی‌سنجی، vHIT و حتی MRI را پشت سر می‌گذارد، اما نتایج همگی طبیعی گزارش می‌شوند. در این شرایط، پزشک به جای تکرار بی‌مورد آزمایش‌ها، موارد زیر را بررسی می‌کند:

1. میگرن وستیبولار؛ یکی از شایع‌ترین علل سرگیجه است که هیچ ردپایی در تست‌های گوش داخلی یا اسکن‌ها به جا نمی‌گذارد و تشخیص آن تنها بر اساس تاریخچه پزشکی و معیارهای بالینی میگرن انجام می‌شود.
2. سرگیجه‌های وضعیتی ادراکی مداوم (PPPD)؛ یک اختلال عملکردی است که در آن مغز بیمار پس از یک حمله اولیه سرگیجه، به محیط‌های شلوغ یا حرکات بدن حساسیت بیش از حد (Hypersensitivity) پیدا می‌کند.
3. تأثیرات دارویی؛ مرور مجدد داروهای مصرفی بیمار، به ویژه داروهای ضدافسردگی، فشار خون و آرام‌بخش‌ها که می‌توانند باعث ایجاد حس گیجی و مننگی شوند.

تحلیل نتایج تست‌های تعادلی و تطبیق آن‌ها با شرایط خاص هر بیمار، نیازمند تجربه و تخصص ویژه‌ای در حوزه گوش، حلق و بینی و نورواتولوژی است. اگر دچار حملات سرگیجه هستید و هنوز علت دقیق آن مشخص نشده است، نیازی به تحمل این شرایط سخت نیست. برای رزرو نوبت ویزیت و انجام ارزیابی‌های تخصصی و دقیق سیستم تعادلی، می‌توانید با شماره 02188205806 تماس بگیرید.