توانبخشی تعادل و سرگیجه؛ درمان سرگیجه ناشی از اختلالات گوش

اگر با چرخش سر یا تغییر وضعیت بدن دچار سرگیجه، حس چرخش محیط اطراف یا عدم تعادل می‌شوید، احتمالاً این تجربه را دارید که حتی کارهای ساده روزمره مثل رانندگی، بلند شدن از رختخواب یا بالا رفتن از پله‌ها هم به چالش تبدیل شده‌اند. خبر خوب این است که سرگیجه ناشی از اختلالات گوش داخلی، یکی از رایج‌ترین و در عین حال قابل‌درمان‌ترین انواع سرگیجه محسوب می‌شود. روش اصلی و اثبات‌شده برای درمان این نوع سرگیجه، توانبخشی تعادل و سرگیجه است، که به آن توانبخشی وستیبولار یا ورزش گوش میانی نیز گفته می‌شود. در این روش، از طریق مجموعه‌ای از تمرینات هدفمند، هماهنگی بین چشم، مغز، گوش داخلی و بدن بازسازی می‌شود.

نکته مهم این‌جاست که هرچه این تمرینات دقیق‌تر، تخصصی‌تر و متناسب با علت اصلی سرگیجه شما طراحی شوند، روند بهبودی سریع‌تر و پایدارتر خواهد بود. به همین دلیل، بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که این فرایند زیر نظر یک شنوایی‌شناس مجرب و در یک کلینیک تخصصی دنبال شود.

منظور از توانبخشی تعادل و سرگیجه چیست؟

سرگیجه (vertigo) یکی از عوارض ناشی از انواع اختلالات مغزی و یا بیماری‌های مرتبط با گوش داخلی است؛ بروز سرگیجه در طولانی مدت می‌تواند نحوه حرکت کردن و فعالیت‌های روزمره افراد را تحت تاثیر قرار دهد؛ از این رو، بهتر است بیمار در طول دوره درمان بیماری با دارو، توانبخشی تعادل و سرگیجه یا ورزش برای سرگیجه گوش میانی را نیز انجام دهد. این کار کمک می‌کند تا عضلات بدن توان خود را بازیابی کرده و هماهنگی بین چشم، گوش، اعضای بدن و مغز تجدید گردد.

در این برنامه درمانی، لازم است تمرینات توانبخشی سرگیجه به شیوه‌ای کنترل شده و ایمن انجام گرفته و به بیمار آموزش داده شوند؛ انجام تمرینات تعادلی کمک می‌کند، تا مغز به هر نوع اختلالی که باعث ناراحتی بیمار شده است، عادت نماید. این فرایند ممکن است کمی زمانبر باشد؛ اما پیگیری توانبخشی تعادل و سرگیجه و انجام ورزش گوش برای میانی، در نهایت افزایش کیفیت زندگی روزمره فرد را در پی خواهد داشت. در واقع، این فرایند علاوه بر افزایش سازگاری با اختلال، به کاهش علائم و بهبود عملکرد اسکلتی عضلانی و حرکتی بیمار کمک می‌کند.^{www.healthline.com}

حرکات توانبخشی تعادل و سرگیجه چگونه است؟

هر فرد ممکن است به دلایل مختلف دچار سرگیجه و عدم تعادل شود؛ بنابراین یک شنوایی شناس مجرب، باید بر اساس علائم و وضعیت بیمار، و همچنین با توجه به علت بروز سرگیجه، بهترین تمرینات را برای رفع یا بهبود سرگیجه انتخاب نماید. به طور کلی، شدت تمرینات توانبخشی تعادل و سرگیجه از فردی به فرد دیگر متفاوت است. حتی گاهی ممکن است دوره درمان توانبخشی سرگیجه و ورزش برای گوش میانی، در یک فرد طولانی تر از فرد دیگر باشد. تمامی این مسائل به تشخیص پزشک متخصص و شنوایی شناس مورد نظر بستگی خواهد داشت.

رعایت چه نکاتی در حین توانبخشی تعادل و سرگیجه اهمیت دارد؟

در هنگام شروع درمان توانبخشی تعادل و سرگیجه ممکن است شدت سرگیجه کمی افزایش پیدا کند؛ این مساله کاملا طبیعی است و به مغز کمک می‌کند تا تغییرات جدید را بپذیرد. اما لازم است دقت داشته باشید که، بروز برخی علائم را حتما باید به شنوایی شناس یا درمانگر خود اطلاع دهید؛ برای مثال، در صورتی که در هنگام انجام تمرینات ورزشی برای سرگیجه گوش میانی، به مدت 15 تا 20 دقیقه با تهوع شدید یا سردرد مواجه شدید و پس از این مدت رفع نشد، حتما باید این مطلب را گزارش دهید. تغییر تمرینات می‌تواند این مشکل را برطرف نماید.

از چه تمریناتی در توانبخشی تعادل و سرگیجه استفاده می‌شود؟

توانبخشی تعادل و سرگیجه با هدف هماهنگی چشم، گوش، مغز و عضلات بدن انجام می‌گیرد؛ بنابراین لازم است تمرینات این نوع روش درمانی، تمریناتی همه جانبه و کامل باشند. از مهم‌ترین تمرینات ورزش برای گوش میانی و تعادل گوش می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

شنوایی شناس در برنامه درمانی بیمار خود، از تمامی این حرکات و تمرینات بهره می‌برد. البته این نکته را در نظر داشته باشید که نوع آسیب یا اختلال ایجاد شده بر تعداد دفعات تکرار یک تمرین و یا انتخاب نوع تمرین تاثیرگذار خواهد بود.

آیا انجام توانبخشی تعادل و سرگیجه برای ورزشکاران ضروری است؟

هر فردی که به انواع اختلالات مربوط به گوش داخلی و یا بیماری‌های مغزی مبتلا می‌شود، به سرگیجه و عدم تعادل نیز دچار خواهد شد؛ از این رو، این افراد باید بتوانند مشکل عدم تعادل خود را برطرف کرده و کیفیت زندگی روزمره خود را بالا ببرند. در این بین، انجام توانبخشی تعادلی برای ورزشکاران اهمیت بسیاری دارد؛ این افراد بر اساس نوع ورزشی که انجام می‌دهند، باید بتوانند نحوه انجام فعالیت‌های ورزشی خود را بهبود ببخشند.

درباره این مساله که وستیبولار یا توابخشی تعادلی (vestibular rehabilitation) در کدام ورزش مهم است باید گفت، تمامی ورزش‌هایی که به تمرکز و ثبات حرکتی نیاز دارند، باید تحت درمان با توانبخشی تعادل و سرگیجه قرار گیرند؛ در غیر این صورت ممکن است فرد دچار عوارضی مانند سقوط در حین ورزش و آسیب‌های ناشی از آن شود.

برای توانبخشی تعادل و سرگیجه به کجا مراجعه کنیم؟

انتخاب مرکز درمانی مناسب، تأثیر مستقیمی بر سرعت و کیفیت بهبودی شما دارد. یک کلینیک تخصصی خوب باید سه ویژگی اصلی داشته باشد: حضور شنوایی‌شناسان مجرب، دسترسی به تجهیزات تشخیصی و درمانی به‌روز، و برنامه‌ریزی درمانی کاملاً فردمحور. کلینیک تخصصی گوش تهران یکی از مجهزترین کلینیک‌هایی است که ضمن درمان اختلالات مرتبط با گوش داخلی، زمینه انجام توانبخشی سرگیجه و تعادل  را نیز، فراهم می‌آورد. دقت کنید که درمانگران این نوع توانبخشی باید به طور خاص برای درمان این نوع اختلالات آموزش دیده باشند. بررسی وضعیت بیمار پس از انجام تمرینات توانبخشی، به عهده پزشک معالج است؛ این گونه ارزیابی‌ها مشخص می‌کند که آیا باید فرایند درمان ادامه یابد یا خیر.

هزینه توانبخشی تعادل و سرگیجه چقدر است؟

هزینه توانبخشی تعادل و سرگیجه به فاکتورهای متعددی بستگی دارد! به طور کلی، شرایط هر بیمار مشخص می‌کند که فرد به چه تعداد جلسه توانبخشی نیاز خواهد داشت؛ مسلما هر چه شدت اختلال و سرگیجه بیشتر باشد، فرد به تعداد جلسات توانبخشی تعادلی و ورزش گوش میانی، بیشتری نیاز پیدا می‌کند. در نهایت هزینه درمان، بر اساس تعداد جلسات مورد نیاز برای بهبودی کامل، تعیین خواهد شد.

فاکتورهای دیگری نیز می‌توانند در تعیین هزینه توانبخشی تعادل و سرگیجه اثرگذار باشند که برخی از آن‌ها عبارت اند از:

• استفاده از دستگاه‌ها و تجهیزات کمک کننده.
• طول درمان.
• هزینه‌های مرتبط با کلینیک.
• استفاده احتمالی از داروها.
• نوع اختلال یا بیماری.
• محل جغرافیایی کلینیک.
• مهارت شنوایی شناس.

ورزش برای تعادل گوش میانی

در ادامه مانورها و تمریناتی برای تعادل گوش میانی، ذکر شده که در منزل هم قادر به انجام آن خواهید بود، اما فراموش نکنید که مراجعه به یک متخصص و انجام توانبخشی تخصصی و اصولی بهترین اقدام است.^{balanceanddizziness.org}

مانور Epley

اگر کریستال‌های کلسیمی پوشاننده گوش میانی دچار مشکل شود، شخص به سرگیجه موضعی حمله‌ای خوش خیم با نام علمی BPPV دچار می‌شود؛ خوشبختانه این نوع، قابل درمان‌ترین نوع سرگیجه است. مانور Epley اصلی، یک ورزش برای سرگیجه گوش میانی است، که به تنهایی قابل اجرا نبوده و  نیاز به یک شخص مراقب داشت؛ اما در روش اصلاح شده‌ی زیر، می‌توانید این مانور را به تنهایی در خانه نیز انجام دهید.

اگر BPPV گوش چپ دارید این مراحل را دنبال کرده و در غیر این صورت مراحل را در جهت مخالف انجام دهید:

• در رختخواب صاف بنشینید. پاهای خود را دراز کرده و یک بالش پشت خود قرار دهید.
• سر خود را 45 درجه به چپ بچرخانید.
• به سرعت دراز بکشید تا زمانی که شانه‎هایتان روی بالش قرار گیرند. سپس 30 ثانیه صبر کنید تا سرگیجه شما کاهش یابد.
• سر خود را، بدون آن که بلند کنید، 90 درجه به سمت راست چرخانده و 30 ثانیه نگه دارید.
• بدن خود را چرخانده تا زمانی که به پهلوی راست خود دراز بکشید. سپس 30 ثانیه صبر کنید تا سرگیجه شما کاهش یابد
• روی لبه سمت راست تخت به صورت عمودی بنشینید.

پس از انجام مانور Epley به مدت 15 دقیقه به صورت عمودی بنشینید؛ این مانور را یکبار در روز انجام دهید تا اینکه به مدت 23 ساعت علائم سرگیجه را تجربه نکنید.

مانور Semont

مانور Semont یک روش درمانی دیگر، برای درمان سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش‌خیم (BPPV) است، که شامل حرکت سریع سر و بدن بیمار به موقعیت‌های خاص، برای جا‌به‌جایی کریستال‌های گوش داخلی است. برای انجام مانور Semont باید مراحل زیر را طی کنید:

• روی لبه تخت نشسته و سر خود را کمی در جهت مخالف گوش BPPV بچرخانید.
• به سرعت به مخالف جهتی که سر خود را چرخانده‌اید، دراز کشیده و 2-3 دقیقه صبر کنید.
• به سرعت برگردید و در حالی که وضعیت سر خود را حفظ کرده‌اید، به سمت دیگر خود دراز بکشید. این بار 30 ثانیه صبر کرده و به آرامی به حالت نشسته برگردید.

مانور Foster

مانور فاستر یا نیمه سالتو، ساده‌ترین ورزش برای سرگیجه گوش میانی است، که نیازمند کمک شخص دیگری نبوده و حتی نیاز ندارد در رختخواب باشید؛ اگر BPPV گوش چپ دارید مطابق مراحل زیر و در غیر این صورت برعکس عمل کنید:

• زانو زده و دستان خود را روی زمین بگذارید. سر خود را به سمت بالا و عقب خم کرده و صبر کنید تا سرگیجه برطرف شود.
• پیشانی خود را روی زمین قرار دهید، چانه خود را به سمت زانوهای خود جمع کنید.
• سر خود را 45 درجه بچرخانید تا رو به آرنج چپ باشد. 30 ثانیه نگه دارید.
• سر خود را 45 درجه نگه دارید، سر خود را بالا بیاورید تا همسطح پشت و شانه هایتان باشد. 30 ثانیه نگه دارید.
• سر خود را به حالت کاملاً عمودی بلند کنید.

دکتر محسن احدی، شنوایی‌شناس کلینیک گوش تهران، تأکید می‌کند: «بسیاری از بیماران بدون تشخیص دقیق نوع BPPV اقدام به اجرای این مانورها می‌کنند و همین موضوع می‌تواند نتیجه درمان را کاهش دهد یا حتی علائم را موقتاً بدتر کند. بهترین روش این است که ابتدا مانور مناسب زیر نظر متخصص انجام شود و سپس بیمار بعد از آموزش دیدن صحیح بتواند آن را در منزل تکرار کند.»

درمان خانگی مایع گوش وستیبولار یا توانبخشی تعادلی

در ادامه و بخش پایانی مقاله، به تمریناتی اشاره می‌کنیم که مناسب درمان خانگی حرکت مایع گوش میانی یا وستیبولار و یا توانبخشی تعادلی هستند و اغلب از آن‌ها به عنوان روش های فوری درمان سرگیجه در خانه نام می برند.

تمرینات Cawthorne-Cooksey

اهداف تمرینات کوثورن-کوکسی شامل شل کردن عضلات گردن و شانه، تمرین چشم برای حرکت مستقل از سر، تمرین تعادل خوب در موقعیت‌های روزمره، تمرین حرکات سر که باعث سرگیجه می‌شود (برای کمک به توسعه جبران دهلیزی) است. این تمرینات ورزشی برای گوش میانی، در 3 حالت زیر انجام می‌شود:

مزیت‌های توانبخشی تعادل برای رفع سرگیجه

مزیت اصلی توانبخشی تعادل برای درمان سرگیجه ایجاد توان در عضلات، جهت بازیابی خود می‌باشد؛ مزیت دیگر آن ایجاد هماهنگی مجدد مابین گوش، چشم، سایر اعضای بدن و مغز است. علاوه بر آن تمرینات تعادلی باعث می‌شوند تا مغز افراد به اختلالات آزار دهنده عادت کند.

آمارها نشان می‌دهند که حدود 80 تا 90% از بیماران مبتلا به مشکلات تعادل و سرگیجه با پیگیری درمان‌های توانبخشی وستیبولار، بهبودی قابل توجهی را تجربه می‌کنند. به‌ویژه، افراد مبتلا به BPPV معمولاً پس از یک یا دو جلسه درمانی می‌توانند به طور کامل از سرگیجه خود رهایی یابند​. این آمار نشان می‌دهد که توانبخشی وستیبولار یک گزینه درمانی امیدوارکننده برای بهبود کیفیت زندگی و کاهش خطر سقوط در بیماران مبتلا به اختلالات تعادلی است.

تأثیر ورزش برای تعادل گوش میانی

ورزش برای سرگیجه گوش میانی یک درمان کاملاً مؤثر است؛ زیرا حرکات مختلف ورزشی تأثیر مستقیمی بر بهبود و حفظ تعادل می‌گذارند. بنابراین یک پزشک متخصص به محض تشخیص دلایل ایجاد سرگیجه حرکات ورزشی را برای بیمار تجویز می‌کند. این حرکات بسیار ساده بوده و افراد با هر شرایطی قادر به انجام آن‌ها هستند. انجام این حرکات سبب بهبود و کاهش علائم سرگیجه می‌شوند؛ به نحوی که بعد از چند هفته سرگیجه به کلی درمان می‌شود.

در نهایت باید گفت برای درمان یا بهبود سرگیجه و عدم تعادل لازم است فرد تحت درمان و توانبخشی تعادل و سرگیجه قرار گیرد. که همانطور که گفته شد بهترین راه برای این کار مراجعه به مراکز و کلینیک‌های تخصصی مربوط به سرگیجه مانند کلینیک گوش تهران واقع در خیابان ولیعصر است.

نکات مهم درباره توانبخشی تعادل و سرگیجه

همانطور که گفته شد، توانبخشی تعادل و سرگیجه مجموعه‌ای از تمرینات هدفمند است که به بیمار کمک می‌کند توان از دست‌رفته سیستم دهلیزی را جبران کند و دوباره بر حرکات بدن خود کنترل بهتری پیدا کند.  آنچه در این مرحله اهمیت دارد، شروع یک برنامه توانبخشی اصولی است؛ برنامه‌ای که به‌صورت تدریجی باعث هماهنگی دوباره چشم، گوش داخلی، عضلات و مغز شده و مسیر سازگاری سیستم عصبی را هموار کند.

بنابراین، برای دستیابی به نتیجه مطلوب باید چند نکته کلیدی را جدی گرفت؛ نخست اینکه انجام تمرینات ممکن است در روزهای ابتدایی کمی سرگیجه را افزایش دهد و این موضوع کاملاً طبیعی است؛ زیرا مغز در حال یادگیری الگوهای جدید است. دوم اینکه هرگونه تهوع شدید، سردرد پایدار یا افزایش غیرمعمول علائم باید بلافاصله با شنوایی‌شناس یا درمانگر درمیان گذاشته شود تا برنامه اصلاح گردد.

همچنین، انتخاب تمرینات مناسب باید کاملاً فردمحور باشد؛ یعنی بر اساس علت سرگیجه، شدت اختلال و وضعیت عملکردی هر بیمار تنظیم شود. رعایت همین نکات ساده اما حیاتی، به‌طور قابل‌توجهی روند بهبود و بازگشت بیمار به فعالیت‌های روزمره را تسریع می‌کند.