ارتباط کم خونی و سرگیجه: درمان خانگی کم خونی و سرگیجه

کم خونی  یکی از شایع‌ترین مشکلات خونی است که می‌تواند تأثیر مستقیمی بر عملکرد مغز و سیستم تعادلی بدن داشته باشد. ارتباط بین کم خونی و سرگیجه را به این صورت میتوان توضیح داد که، وقتی سطح گلبول‌های قرمز یا هموگلوبین کاهش پیدا می‌کند، اکسیژن کافی به بافت‌ها و مخصوصاً مغز نمی‌رسد و همین موضوع می‌تواند باعث ایجاد علائمی مانند ضعف، خستگی، سرگیجه و گاهی حتی احساس غش شود. سرگیجه ناشی از کم خونی معمولاً به‌صورت سبکی سر، گیجی هنگام ایستادن سریع یا حالت چرخش موقت دیده می‌شود و در افراد مختلف شدت متفاوتی دارد.

تشخیص علت سرگیجه در بیماران کم خون، مرحله اول و بسیار مهم درمان است؛ چون سرگیجه می‌تواند ناشی از دلایل متعددی باشد، اما اگر کم خونی عامل اصلی باشد، اصلاح سطح هموگلوبین و تامین مواد مغذی مورد نیاز بدن، معمولاً به کاهش چشمگیر سرگیجه منجر می‌شود. روش‌های درمانی می‌تواند شامل مصرف مکمل‌های آهن، تغییرات رژیم غذایی، و در موارد خاص درمان دارویی یا بررسی‌های تکمیلی برای یافتن علت کم خونی باشد. توجه به این نکته ضروری است که درمان مؤثر سرگیجه ناشی از کم خونی نیازمند ارزیابی دقیق و پیگیری تحت نظر پزشک متخصص گوش و حلق و بینی یا هماتولوژیست است.

ارتباط بین کم خونی و سرگیجه: چرا سرگیجه رخ می‌دهد؟

کم خونی، به ویژه آنمی فقر آهن، اغلب به‌صورت تدریجی در بدن شکل می‌گیرد و علائم آن ممکن است برای مدت طولانی مشخص نباشد. بسیاری از افراد حتی زمانی که سطح هموگلوبین آن‌ها پایین‌تر از حد نرمال است، هنوز احساس بیماری نمی‌کنند. سرگیجه ناشی از کم خونی معمولاً زمانی بروز می‌کند که کاهش گلبول‌های قرمز و هموگلوبین، توانایی انتقال اکسیژن به مغز را مختل کرده باشد. در این شرایط، مغز دچار کمبود اکسیژن شده و سیستم تعادلی و عصبی حساس‌تر می‌شود، که نتیجه آن تجربه سرگیجه، ضعف، سبکی سر و گاهی حتی احساس نزدیک به غش است.

به عبارت دیگر، سرگیجه یکی از نشانه‌های هشداردهنده کم خونی است و شدت آن با میزان کاهش آهن و هموگلوبین بدن رابطه مستقیم دارد. همین موضوع اهمیت بررسی سطح آهن و تشخیص به موقع آنمی را برای پیشگیری از عوارض شدیدتر، از جمله سرگیجه مداوم، نشان می‌دهد.

با اینکه کم خونی و سرگیجه ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند، اما سرگیجه ناشی از کم خونی، باید با علائم دیگری نیز همراه شود؛ در غیر این صورت، ممکن است علل دیگری برای عدم تعادل یا چرخش سر وجود داشته باشند.

فردی که به آنمی فقر آهن مبتلا می‌شود، باید علاوه بر سرگیجه، یک یا چند مورد از علائم زیر را نیز داشته باشد:

• سردرد
• احساس خستگی و ضعف
• رنگ پریدگی پوست صورت
• سردی دست و پا
• احساس درد در قفسه سینه
• تنگی نفس
• تپش قلب سریع
• نداشتن تمرکز
• سندرم پای بی قرار
• تمایل به خوردن مواد غیر خوراکی مانند خاک یخ یا کاغذ

یکی از مهم ترین فرایندهایی که در بدن ما رخ می‌دهد، فرایند ورود، جذب و ذخیره آهن است. درک این فرایند، می تواند به درک ارتباط بین کم خونی و سرگیجه کمک نماید. غذایی که ما مصرف می‌کنیم، مقدار مشخصی آهن را به بدن وارد می‌سازد. سیستم گردش خون تا حدودی از آن استفاده کرده و مازاد آهن دریافتی را ذخیره می‌کند. این آهن اضافی، در موارد ضروری، برای ساخت هموگلوبین، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آنمی ناشی از فقر آهن، زمانی به صورت یک اختلال ظاهر می‌گردد، که بدن، ذخایر آهن را با سرعت بیشتری نسبت به پر شدن آن مصرف کند؛ این یعنی میزان آهن ورودی به بدن کاهش یافته است. در حالت کلی، آنمی فقر آهن در سه مرحله به وجود می‌آید:

• مرحله اول؛ زمانی است که ذخایر آهن بدن به آخر می رسد. در این حالت، بدن ما آهن ذخیره شده کمی برای ساخت هموگلوبین و گلبول‌های قرمز در اختیار دارد. اما هنوز مشکلی برای عملکرد گلبول‌های قرمز به وجود نیامده است.
• مرحله دوم؛ به حالتی اطلاق می‌شود که ذخایر آهن کم باشد. در این صورت، روند طبیعی ساخت گلبول‌های قرمز دچار اختلال می‌گردد. این حالت را که به آن اریتروپویزیس کمبود آهن می گویند، به کمبود آهن نهفته نیز شناخته می‌شود. در این شرایط، بدن گلبول‌های قرمز را می‌سازد بدون آنکه هموگلوبین موجود در این گلبول‌ها، مقدار کافی داشته باشد. ممکن است کم خونی و سرگیجه در این مرحله قابل تشخیص باشند.
• مرحله سوم؛ زمانی است که آهن کافی برای ساخت هموگلوبین گلبول‌های قرمز وجود ندارد. در این مرحله، غلظت هموگلوبین کمتر از مقدار نرمال بوده و اکسیژن رسانی به بافت‌های بدن، با اختلال مواجه می‌گردد. این مرحله زمانی است که علائم کم خونی و سرگیجه ناشی از آن، به طور قطع، ظاهر خواهند شد.

علت ابتلا به کم خونی و سرگیجه حاصل از آن چیست؟

رایج‌ترین دلیلی که می‌توان برای آنمی فقر آهن نام برد، از دست دادن خون است. این حالت، به هر دلیلی می‌تواند رخ دهد، که از مهم‌ترین علل از دست دادن خون می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• قاعدگی‌های سنگین در بانوان
• خونریزی در دستگاه ادراری
• اهدای خون مکرر
• از دست دادن خون در اثر جراحت یا جراحی
• آزمایش خون پی در پی مخصوصا برای کودکان و نوزادان
• عدم دریافت آهن کافی از غذا و نداشتن رژیم غذایی مناسب
• خونریزی در دستگاه گوارش که در اثر زخم‌ها، پولیپ‌ها، مصرف داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی و آسپرین یا سرطان روده بزرگ ایجاد می‌گردد؛ از علائم آن می‌توان به وجود خون در مدفوع اشاره کرد.

علاوه بر مواردی که مقدار آهن موجود در بدن را کاهش می‌دهند، وجود برخی مشکلات نیز جذب آهن را دچار وقفه می‌کند؛ این گونه موارد نیز در بروز کم خونی و سرگیجه ناشی از آن، تاثیر بسزایی دارند. مهم ترین عواملی که جذب آهن را مختل می‌سازند، به قرار زیر هستند:

• ابتلا به بیماری روده‌ای یا گوارشی مانند گاستریت خودایمنی، سلیاک، بیماری التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون
• وجود یک عفونت هلیکوباکتر پیلوری در معده
• انجام جراحی دستگاه گوارش مانند جراحی لاغری (عمل بای پس معده یا اسلیو معده) که میزان جذب آهن در بدن را به طور قابل توجهی کم می کند
• وجود شرایط ژنتیکی خاص و نادر که توانایی جذب آهن برای بدن را کاهش می‌دهد

تشخیص سرگیجه ناشی از کم خونی

تشخیص سرگیجه ناشی از کم خونی نیازمند بررسی دقیق و جامع است، زیرا سرگیجه می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد و تشخیص درست، مرحله نخست درمان مؤثر است. پزشک متخصص با بررسی تاریخچه پزشکی، انجام معاینات بالینی و آزمایشات خون برای تعیین سطح هموگلوبین و آهن، می‌تواند کم خونی را شناسایی کند. در صورت نیاز، تست‌های تکمیلی برای بررسی عملکرد گوش داخلی و سیستم تعادلی نیز انجام می‌شود تا مشخص شود سرگیجه واقعاً ناشی از کم خونی است یا عوامل دیگری در آن نقش دارند.

شناخت علائم و انجام آزمایش‌های دقیق، مسیر درمان را کوتاه‌تر و مؤثرتر می‌کند و از مراجعه‌های غیرضروری جلوگیری می‌نماید. تشخیص به موقع، امکان درمان سریع و کاهش عوارض ناشی از کمبود اکسیژن در مغز و سیستم تعادلی را فراهم می‌آورد و کیفیت زندگی بیمار را بهبود می‌بخشد.

درمان کم خونی و سرگیجه ناشی از آن چگونه است؟

رفع کم خونی و سرگیجه حاصل از آن، نیازی به درمان‌های پیچیده تخصصی ندارد؛ مگر آنکه علت کمبود آهن، مشکلات موجود در دستگاه گوارش یا معده باشد. اما در حالت کلی، بیمار باید مقدار ذخیره آهن خود را به حد ایده‌آل رسانده و فقر آهن را برطرف سازد. برای اینکه بتوان مقدار آهن خون را به حد متعادل رساند، باید از مکمل‌های آهن استفاده نمود. مصرف مکمل آهن برای درمان کم خونی و سرگیجه ناشی از آن، به صورت قرص یا تزریق وریدی انجام می‌گیرد؛ البته برای اینکه بتوان این اختلال را به خوبی درمان کرد، باید ابتدا علت کمبود آهن به صورت دقیق مشخص شود.

در صورتی که میزان آهن دریافتی از مواد غذایی محدود است، فرد باید از یک رژیم غذایی مناسب استفاده کند؛ این مشکل را می‌توان به کمک یک متخصص تغذیه برطرف نمود. معمولا پس از مصرف چند دوره مکمل آهن، مشکل کمبود آهن و آنمی ناشی از فقر آهن درمان می‌گردد. به زورکلی، کاهش سطح هموگلوبین و کاهش جریان اکسیژن به مغز، یکی از عوامل شایع در بروز سرگیجه است. برای بهبود این وضعیت و کاهش سرگیجه، مصرف مواد غذایی غنی از آهن و ویتامین‌ها بسیار مهم است.

پیشگیری از سرگیجه در بیماران کم خون

در اکثر بیماران مشکل آنمی فقر آهن، در اثر از دست دادن خون یا عدم جذب صحیح آهن، به وجود می‌آید. برای پیشگیری از کم خونی فقر آهن، می‌توان اقدامات زیر را انجام داد:

• مصرف حبوبات؛ مانند نخود، لوبیا و توفو
• استفاده از نان و غلات؛ مانند نان سبوس‌دار و غلات سبوس‌دار
• مصرف سبزیجات به اندازه کافی؛ مانند اسفناج، لوبیا سبز، کلم بروکلی، سیب زمینی، گوجه فرنگی و سبزی‌های با رنگ تیره
• قرار دادن منابع پروتئینی در رژیم غذایی از جمله گوشت گاو، مرغ، جگر و ماهی، تخم مرغ
• مصرف انواع میوه مانند خرما، انجیر و کشمش

چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟

سرگیجه ناشی از کم خونی معمولاً با اصلاح سطح هموگلوبین و تامین آهن بدن بهبود می‌یابد، اما در برخی شرایط نیاز به مراجعه فوری یا تخصصی وجود دارد. اگر سرگیجه همراه با علائم هشداردهنده‌ای مثل افت شدید فشار خون، تپش قلب غیرطبیعی، ضعف ناگهانی، اختلال بینایی، حالت نزدیک به غش یا درد قفسه سینه باشد، این وضعیت اورژانسی تلقی می‌شود و باید سریعاً به متخصص گوش و حلق و بینی یا پزشک اورژانس مراجعه کرد.

همچنین در مواردی که سرگیجه با درمان کم خونی بهبود پیدا نمی‌کند یا شدت آن با گذشت زمان افزایش می‌یابد، ممکن است عامل دیگری نیز در ایجاد سرگیجه نقش داشته باشد؛ بررسی دقیق توسط متخصص، شامل آزمایش‌های خون و ارزیابی عملکرد گوش داخلی و سیستم تعادلی، برای تشخیص صحیح و شروع درمان مناسب ضروری است. شناخت زمان مراجعه و پیگیری منظم، کلید کنترل مؤثر سرگیجه و پیشگیری از عوارض ثانویه است.